Ten artykuł czytasz w ramach bezpłatnego limitu

Co zwiedzać w Kujawsko-Pomorskiem? Zamki krzyżackie – to pierwsza odpowiedź, która przychodzi do głowy mającym ochotę poznawać podczas wakacyjnych wojaży tajniki dawnej architektury. I niewątpliwie, region nimi stoi. Niektóre twierdze do dziś zachowały się w bardzo dobrym stanie, ale nawet w ruinach odnajdziemy ciekawe historie. Warto, by na trasie letnich wypraw znalazł się zamek krzyżacki w Toruniu czy położony w pobliżu Zamek Bierzgłowski, albo dobrze zachowany zamek w Golubiu-Dobrzyniu. Ale dobrze też zajrzeć do Radzynia Chełmińskiego i obejrzeć ruiny zamku, który „zagrał” w „Panu Samochodziku i templariuszach”, czy do Papowa Biskupiego, w którym zachowały się ruiny zamku krzyżackiego z XIV wieku. Obowiązkowym punktem na wakacyjnym szlaku po regionie jest Mysia Wieża w Kruszwicy, która niegdyś stała w północno-zachodnim narożniku potężnego zamku. Dziś kojarzona jest z legendą o srogim królu Popielu, którego zjadły za karę gryzonie. Miniatury dziewięciu zamków krzyżackich z regionu (w skali 1:30) można zobaczyć w Parku miniatur w Chełmnie. Ale warto pamiętać, że w Kujawsko-Pomorskiem na odkrycie czekają nie tylko zamki. Znajdziemy tu zabytki wszystkich epok. Nawet z prehistorii.

Megalityczne „żalki” i prehistoryczna osada

Powstały ponad 2,5 tys. lat przed naszą erą. „Żalki” - tak mówią na nie miejscowi. To megalityczne grobowce, zwane polskimi piramidami. Znajdziemy je w okolicach Izbicy Kujawskiej, w trzech miejscowościach: w Wietrzychowicach i Sarnowie to dość rozległe nekropolie, a w Gaju – pojedynczy megalit. Są długie nawet na 130 m, obłożone dużymi głazami. Grzebano w nich od jednej do kilku osób. Archeolodzy udokumentowali, że najważniejsze persony chowano w pozycji wyprostowej, z glinianymi naczyniami czy wojennymi atrybutami. Pozostałych – w pozycji leżącej. O polskich piramidach w Kujawsko-Pomorskiem mało kto słyszał, za to najbardziej znany prehistoryczny obiekt regionu – już od lat przyciąga turystów nie tylko z okolic. Mowa oczywiście o zrekonstruowanej osadzie obronnej w Biskupinie. Gród, datowany na ok. 600-400 r. p.n.e., jest najlepiej przebadanym w Europie.

Podróż przez wieki średnie

Kościół Świętej Trójcy w StrzelnieKościół Świętej Trójcy w Strzelnie Fot. Arkadiusz Wojtasiewicz / Agencja Gazeta

O zabytkach ze Strzelna dzieci uczą się ze szkolnych podręczników. To pozycja obowiązkowa na trasie wakacyjnych wycieczek. Na jednym wzgórzu, św. Wojciecha – znajduje się ponad 200 skatalogowanych dzieł sztuki romańskiej. Jest tu kościół św. Trójcy i rotunda św. Prokopa, które wchodziły w skład zespołu klasztornego norbertanek, w średniowieczu bardzo bogatego zakonu. Obie świątynie pochodzą z drugiej połowy XII w. Skarbem Strzelna są jednak, odsłonięte w 1946 r. spod grubej warstwy tynku, pokryte rzeźbami romańskie kolumny.

Strzelno to niejedyne w Kujawsko-Pomorskiem miejsce, w którym możemy poczuć ducha romańskiej sztuki. Do najciekawszych zabytków tego okresu należą też kolegiata w Kruszwicy i kościół NMP w Inowrocławiu. W tym drugim uwagę przykuwają romańskie płaskorzeźby: rzeźbione i ryte maski diabłów oraz różnych fantazyjnych stworów. Co tu robią? Umieszczone są na ścianie północnej, symbolizującej świat złych duchów i zjaw, które trzeba odpędzić od świętego miejsca. Przypisywano im działanie magiczne.

ChełmnoChełmno Andrzej Goinski

Gdzie w regionie poznawać sztukę gotycką? Kierunek: Toruń – to wydaje się oczywiste. Znajdziemy tu wspaniałe gotyckie kościoły, okazały ratusz, kamienice, mury miejskie i ruiny zamku krzyżackiego. Ale zabytków późnośredniowiecznych w regionie jest dużo więcej. W Chełmnie – aż sześć kościołów i niemal w całości mury miejskie. We Włocławku – katedra Wniebowzięcia NMP. Ciekawe gotyckie świątynie znajdują się także w Brodnicy, Golubiu-Dobrzyniu, Chełmży, Nowem, Grudziądzu. Większość kościołów w północnej części województwa było konsekrowanych za czasów Krzyżaków. – Kiedy w Polsce budowano głównie z drewna, na terenach krzyżackich nieomal w każdej wsi stawiano murowane kościoły parafialne. Jest ich całe mnóstwo na Pojezierzu Chełmińskim – opowiada Włodzimierz Bykowski, autor książki „Kujawsko-pomorskie. Przewodnik po zabytkach”, z której korzystałam pisząc ten artykuł. Na uwagę zasługują także późnośredniowieczne rzeźby zachowane w regionie. Znajdziemy je m.in. w Oborach, Inowrocławiu, Markowicach. Gotyckie krucyfiksy możemy podziwiać w Toruniu czy np. w klasztorze w Kcyni. Z kolei w katedrze Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny we Włocławku zobaczyć można marmurowy nagrobek z 1493 r. biskupa Piotra z Bnina, autorstwa Wita Stwosza, największego twórcy doby późnego gotyku w Polsce.

Perły renesansu i baroku

Zabytków architektury renesansowej w województwie nie ma wiele. W Świeciu nad Wisłą można zobaczyć renesansową wieżę i korpus gotyckiego kościoła starofarnego, w Raciążku koło Ciechocinka stoi kościół Wszystkich Świętych i św. Hieronima, a w Runowie Krajeńskim późnorenesansowy kościół Świętej Trójcy. Renesansowe elementy zamku można podziwiać w Golubiu-Dobrzyniu. Według Bykowskiego – najciekawsza jest jednak kaplica św. Barbary w Kościelcu Kujawskim koło Inowrocławia z 1559 r. – Jej twórcą był prawdopodobnie Giovanni Battista di Quadro, który w tym samym czasie rozbudował w renesansowym stylu gotycki ratusz w Poznaniu – opowiada.

Wyjątkowym zabytkiem renesansowym w regionie jest ratusz w Chełmnie. Tu podziwiać możemy harmonię proporcji i inwencję budowniczych. Niemal każdy detal zdobiący elewację jest inny.

Gdzie szukać barokowych dzieł w Kujawsko-Pomorskiem? To przede wszystkim drewniane kościoły. Najciekawszy – pw. św. Mikołaja – stoi w Gąsawie koło Żnina. Jego wnętrze to barokowa uczta dla zmysłów, za sprawą odkrytych pod warstwą tynków malowideł ściennych. Z kolei barokowe zdobienia kamienic możemy podziwiać m.in. w Toruniu. Najciekawszymi z nich są: kamienica Pod Gwiazdą oraz dawny pałac biskupów kujawskich.

Klasycyzm i XIX wiek

Akwedukt w FojutowieAkwedukt w Fojutowie KRZYSZTOF SZATKOWSKI

W okresie komuny większość pałaców XVIII-wiecznych właścicieli ziemskich została zaniedbana lub zdewastowana. Co przetrwało? Na przykład pałac w Lubostroniu, jeden z najciekawszych klasycystycznych obiektów regionu. Wzniesiono go na przełomie XVIII i XIX w. Bardzo ciekawym obiektem z tej epoki jest akwedukt w Fojutowie, wzniesiony w latach 1845-1849. To takie bezkolizyjne „skrzyżowanie” Czerskiej Strugi, która płynie dołem, i Wielkiego Kanału Brdy. Do akweduktu najfajniej jest dotrzeć kajakiem. W pobliżu działa Zajazd Fojutowo, z kompleksem zewnętrznych basenów i bazą noclegową.

XIX wiek z kolei przyniósł ogromną różnorodność stylistyczną. Kilka przykładów: Pałac Nowy w Ostromecku to pięknie odrestaurowany XIX-wieczny zabytek. Całość otaczają tarasy, z których możemy oglądać zespół parkowy z kwiatowymi dywanami. Z kolei Pałac Dziewanowskich w Szafarni jest w Polsce jednym z trzech miejsc kultu Chopina. Badacze twórczości słynnego kompozytora zgodnie twierdzą, że pobyt 14-letniego Fryderyka w Szafarni wywarł znaczny wpływ na jego twórczość.

Czytaj ten tekst i setki innych dzięki prenumeracie

Wybierz prenumeratę, by czytać to, co Cię ciekawi

Wyborcza.pl to zawsze sprawdzone informacje, szczere wywiady, zaskakujące reportaże i porady ekspertów w sprawach, którymi żyjemy na co dzień. Do tego magazyny o książkach, historii i teksty z mediów europejskich. Zrezygnować możesz w każdej chwili.